ΑΡΤΑ - ΑΡΧΑΙΑ ΑΜΒΡΑΚΙΑ Το γεφύρι της Ηπείρου

Διάσημη για το πολυθρύλητο γεφύρι της, η Αρτα είναι μια τυπική επαρχιακή πόλη που αναζητάει την παλιά αίγλη της στα ερείπια της Αρχαίας Αμβρακίας, πάνω στα οποία είναι χτισμένη.



Και όπως μας είπαν, κάτι συμβαίνει εδώ τελευταία.

Ενα Σαββατοκύριακο είναι ιδανικός χρόνος για να το ανακαλύψουμε...
Αυτά τουλάχιστον στα βιβλία, γιατί η εικόνα που είχα εγώ για την Aρτα ήταν μάλλον συγκεχυμένη και περιοριζόταν σε εκείνη την αποθαρρυντική επαφή με το δάσος από πολυκατοικίες, κάθε φορά που διέσχιζα την Eθνική Oδό στα όριά της. Αποφασισμένη να διαλευκάνω την υπόθεση, φτάνω ένα απομεσήμερο Παρασκευής στην πόλη. Κουρασμένη από την οδήγηση, σπεύδω να ρουφήξω τις τελευταίες ακτίνες του ήλιου με ένα ποτήρι κρασί πλάι στο πολυθρύλητο γεφύρι, το πιο διάσημο αξιοθέατό της. Θεμελιωμένο πάνω σε μια στοιχειωμένη ψυχή, υπήρξε το σύνορο του ελληνικού κράτους το 1881, όταν η Aρτα αποτίναξε τον τουρκικό ζυγό μια ώρα αρχύτερα από την υπόλοιπη Ηπειρο. Το βλέμμα μου χαϊδεύει τις καμάρες και το μυαλό μου πάει στα λόγια του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου: «Παρουσίες ανάερες οι τρεις αδερφάδες, που γεφύρωσαν τα τρία ποτάμια, τον Δούναβη και τον Ευφράτη και τον Αραχθο, σιγοπερπατούσαν με πασουμάκια καμωμένα από αγάπη και ποίηση, απάνου στο χρυσοκόκκινο χιόνι. Κι ανάμεσά τους η πιο μικρή, η πιο σπιτική, η πιο καλόβολη, ετούτη η πολυαγαπημένη του Πρωτομάστορα! Είναι των αδυνάτων αδύνατο να ιδώ με άλλα μάτια την Αρτα»…
Το επόμενο πρωί ένας ήλιος κρυστάλλινος διαλύει τα χθεσινοβραδινά φαντάσματα, κι εγώ ξεκινώ την περιήγησή μου από τα αρχαία τείχη. Με τους λαξευτούς ογκόλιθους και τις προσθήκες των Βυζαντινών, είναι το εντυπωσιακότερο απομεινάρι της Αμβρακίας, που πήρε το όνομά της από τον Αμβρακα, γιο του Θεσπρωτού, ή την Αμβρακία, θυγατέρα του Μελανέα, βασιλιά των Δρυόπων. Τότε η πόλη είχε ένα από τα καλύτερα πολεοδομικά συστήματα. Φαρδείς δρόμοι, άνετα σπίτια με ψηφιδωτά δάπεδα, πλακοστρωμένες αυλές και αποχετευτικό δίκτυο. Στα ιερά της λατρεύονταν ο Απόλλωνας, η Αρτεμη, η Αφροδίτη, η Αθηνά και ο Ασκληπιός. Τα νομισματοκοπεία της έκοβαν ασημένια και χάλκινα νομίσματα. Τα εργαστήριά της έφτιαχναν πήλινα ειδώλια, που εικόνιζαν χθόνιες θεότητες, και ονομαστά γυναικεία υποδήματα, τις αμβρακίδες. Ο Αριστοτέλης ύμνησε το πολίτευμά της στην Αμβρακιωτών Πολιτεία. Ο Πύρρος την έκανε πρωτεύουσα του κράτους του, το 295 π.Χ., και τη στόλισε με δημόσια κτίρια και έργα τέχνης. Από αυτήν ξεκινούσε τις φιλόδοξες και πολύνεκρες εκστρατείες του εναντίον της Ρώμης. Η ακμή θα κρατήσει ώς το 2ο αι. π.Χ., όταν οι Ρωμαίοι θα τη λεηλατήσουν και αργότερα οι περισσότεροι κάτοικοί της θα ξεσπιτωθούν και θα μεταφερθούν με το ζόρι στη Νικόπολη.
Σήμερα η ακμαία Αμβρακία είναι θαμμένη κάτω από τη σύγχρονη πόλη της Αρτας. Οπου και να σκάψεις, πέφτεις πάνω σε αρχαία. Ενας αγώνας δρόμου για την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Ανάμεσα στις πολυκατοικίες ξετρυπώνω το μικρό θεατράκι που μνημονεύει ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς με τον τέλειο κύκλο στην ορχήστρα του. Πίσω από την πλατεία Κιλκίς, τον περίπτερο δωρικό ναό του 500 π.Χ., αφιερωμένο στον Απόλλωνα Πύθιο Σωτήρα. Κοντά στο στάδιο, την Ιερά Οδό με τους ταφικούς περιβόλους και την αρχαία λεωφόρο που οδηγούσε στον Αμβρακο, το επίνειο της πόλης. Πιο πέρα, το Πολυάνδριο, το δημόσιο κενοτάφιο των σπουδαίων νεκρών με την επιγραφή: Ανπρακία.
Το μεσημέρι με βρίσκει να κόβω βόλτες στον πολύβουο πεζόδρομο της Σκουφά, που πήρε το όνομά της από τον Αρτινό ιδρυτή της Φιλικής Εταιρείας. Περπατάω ώς την πλατεία Εθνικής Αντιστάσεως και πάλι πίσω. Εδώ χτυπά η καρδιά της πόλης, εδώ βρίσκονται τα περισσότερα εμπορικά, τα μπαράκια και οι καφετέριες. Ανάμεσά τους και ελάχιστα νεοκλασικά αρχοντόσπιτα, όπως το Παλιό Δημαρχείο και το Αρχοντικό του Μιχάλη, που οι περισσότεροι τα προσπερνούν αδιάφορα.
Κόσμος πολύς, από την Αρτα, την Πρέβεζα, τη Φιλιππιάδα και τα γύρω χωριά, καλοντυμένος και όμορφος, απολαμβάνει την ιεροτελεστία της σαββατιάτικης βόλτας στην κεντρική αγορά, ξοδεύει, φλερτάρει και επιδεικνύεται. Η Αρτα με τους περίπου 40.000 κατοίκους της είναι η δεύτερη μεγάλη πόλη στην Ηπειρο μετά τα Γιάννενα. Παρά την γκρίνια της ως αναξιοποίητη περιφέρεια, διατηρεί αξιόλογη κίνηση. Σε αυτό βοηθούν ο στρατός με το Κέντρο Νεοσυλλέκτων Υγειονομικού και τα πέντε τμήματα ΤΕΙ. Ανάμεσά τους, αυτό της Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής δημιούργησε ρεύμα και γέμισε την πόλη με ρεμπέτικα στέκια και αξιοπρεπέστατες ορχήστρες που παίζουν ζωντανή μουσική.
Τα τελευταία χρόνια η Αρτα, εξωστρεφής και χαδιάρα σαν τις γυναίκες της, απαιτεί μία καλύτερη θέση ανάμεσα στα κέντρα της περιφέρειας. Οι πεζοδρομήσεις και οι αναπλάσεις την ομόρφυναν και τα δύο μουσεία που ετοιμάζονται, αρχαιολογικό και βυζαντινό, θα καλύψουν ένα κενό δεκαετιών. Ομως η ώρα περνάει και οι δρόμοι σιγά σιγά αδειάζουν. Η μεσημεριανή σιέστα είναι κανόνας απαράβατος για τους Αρτινούς. Μόλις που προλαβαίνω το Κάστρο πριν κλείσει.
Στο βόρειο άκρο της πόλης, το Ριζόκαστρο με τους πύργους, τους προμαχώνες και τις πολεμίστρες του είναι ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα στην Ελλάδα. Χτίστηκε πάνω στο αρχαίο τείχος τον 13ο αι. από τον Μιχαήλ Αγγελο Δούκα Κομνηνό. Συγγενής του αυτοκράτορα, έφτασε στην Αρτα μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους, το 1204, και ίδρυσε το δικό του κράτος, που αργότερα θα ονομαστεί Δεσποτάτο της Ηπείρου.
Οι διάδοχοί του, Κομνηνοδουκάδες θα ανταγωνιστούν τους αυτοκράτορες της Νίκαιας στην ανακατάληψη της Πόλης. Θα μπλεχτούν σε ένα ατελείωτο γαϊτανάκι εδαφικών διεκδικήσεων με τους Ιταλούς Ανδεγαβούς, τους κόμητες της Κεφαλονιάς, τους Σέρβους και τους Αλβανούς τοπάρχες. Συμμαχίες και αιχμαλωσίες, γάμοι και διαζύγια, δολοφονίες, εκβιασμοί και προδοσίες θα συνοδεύουν το κρατίδιο σε όλη του την πορεία.
Οπως και να 'χει, στην αυλή των δεσποτών βρήκαν καταφύγιο άρχοντες και λόγιοι, έμποροι από τη Bενετία, διπλωμάτες από τη Pαγούζα, Φλωρεντινοί μεσίτες και βυζαντινές πριγκίπισσες που κουβαλούσαν μαζί με την προίκα τους ολόκληρα συνεργεία καλλιτεχνών, για να στολίσουν τους ναούς της Αρτας με λαμπερά ψηφιδωτά και μαρμάρινα ανάγλυφα: Αγία Θεοδώρα, Αγιος Βασίλειος, Βλαχέρνες, Κάτω Παναγιά, Αγιος Δημήτριος του Κατσούρη, Παναγία του Μπρυώνη. Κορυφαία όλων, η Παρηγορήτισσα. Απ' έξω, κυβικό και ογκώδες, βαρύ και επιβλητικό, το κτίσμα μοιάζει με ιταλικό παλάτσο. Περνώ το υπερβατικό κατώφλι και η αίσθηση αλλάζει. Χώρος ανάλαφρος και κομψός, γεμάτος ανάταση και φως. Ενα τολμηρό αρχιτεκτονικό επίτευγμα. Πρόβολοι που εισέχουν (μπαίνουν προς τα μέσα) σταδιακά, στηρίζουν ευρηματικά το μεγάλο κεντρικό τρούλο. Γέρνω το κεφάλι πίσω και σε λίγο νιώθω να ζαλίζομαι. Ο γαλήνιος Παντοκράτορας με τα μεγάλα εκφραστικά μάτια και τα σμιχτά φρύδια με περιεργάζεται…
Βγαίνω από την Παρηγορήτισσα αγκαζέ με λαμπρή συνοδεία: τη βασίλισσα Θεοδώρα από τη μια, την Αννα Παλαιολογίνα από την άλλη. Η μια στρώνει το χιτώνα της, η άλλη σπρώχνει το στέμμα με τα πετράδια. Της πέφτει κάπως βαρύ. Θα 'θελα να στήσω ψιλή κουβέντα για μυστικά σχέδια και όπλα γυναικεία. Σουρούπωσε όμως και έχω να ετοιμαστώ για το βράδυ. Μου έχουν τάξει «μπαρότσαρκα» μέχρις εξαντλήσεως και σμυρναίικα για φινάλε.
Την άλλη μέρα αποφασίζω να εκδράμω. Σε ένα τέταρτο με το αυτοκίνητο, βόρεια από την Αρτα, κοντά στο χωριό Αμμότοπος, φτάνω στο αρχαίο Ορραον.
Μικρό οχυρωμένο πόλισμα των Μολοσσών -κάτι σαν τους αρχαίους Γιαννιώτες- χτίστηκε τον 4ο αι. π.Χ. στη μύτη ενός βουνού για να ελέγχει όλη την περιοχή. Από τα ερειπωμένα τείχη το μάτι μου αγκαλιάζει όλη την πεδιάδα ώς τον Αμβρακικό. Ανάμεσα στα χαλάσματα ορθώνονται τρία - τέσσερα σπίτια, τα πιο καλοδιατηρημένα της Κλασικής Περιόδου στην Ελλάδα. Παχείς τοίχοι από λαξευμένους ογκόλιθους σε σειρές σώζονται κανονικότατα ώς το δεύτερο όροφο. Μόνο η στέγη τους λείπει. Χώνομαι στον ανδρώνα και προσπαθώ να σκεφτώ τους άνδρες του σπιτιού να μου απλώνουν το κύπελλο για να τους το γεμίσω κρασί…
Λίγο βορειότερα, κοντά στο χωριό Αγιος Γεώργιος στο δρόμο για Γιάννενα, βρίσκω την εντυπωσιακή γέφυρα του ρωμαϊκού υδραγωγείου με τις διπλές καμάρες και τις κατακόκκινες πλίνθους. Μετέφερε νερό από τις πηγές του Λούρου στη Νικόπολη. Αλλού υπόγειο, αλλού υπέργειο, λαξευτό σε σήραγγες ή χτιστό, διήνυε σαν τεράστιο φίδι πάνω από 50 χιλιόμετρα απόσταση. Μεγάλοι μάστορες αυτοί οι Ρωμαίοι. Από την πάνω πλευρά της εθνικής οδού ένα μικρό μονοπάτι με βγάζει στον Κοκκινόπηλο, μία από τις σημαντικότερες παλαιολιθικές θέσεις στην Ελλάδα. Ανάμεσα στα πουρνάρια ένα σεληνιακό τοπίο από διαβρωμένους ξερούς λόφους με φλογισμένο κοκκινόχωμα μοιάζει εξωπραγματικό. Πριν από περίπου 50.000 χρόνια φιλοξενούσε έναν υπαίθριο καταυλισμό, από τον οποίο σώθηκαν μόνο τα λίθινα πρωτόγονα εργαλεία.
Στην επιστροφή σταματάω για φρέσκο ψάρι στην Κορρωνησία. Μπροστά στη λιμνοθάλασσα της Λογαρούς προσπαθώ να βάλω σε μία τάξη τις εικόνες. Οι αποστάσεις είναι κοντινές, αλλά οι εναλλαγές μεγάλες. Από την πόλη της Αρτας ώς τα στενά του Λούρου και από κει ώς τον Αμβρακικό η διαδρομή μοιάζει με βουτιά σε ένα ιστορικό παρελθόν χιλιάδων χρόνων. Ειδικά για εκείνους που η περιπλάνηση στα αρχαία πρέπει να μοιάζει με το κυνήγι του χαμένου θησαυρού.H Eλενα Kατερίνη είναι αρχαιολόγος στη ΛΓ΄ Eφορεία Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων Πρέβεζας - Aρτας.


OΠΩΣΔΗΠΟΤΕ
1. 11 Μαρτίου είναι η γιορτή της πολιούχου της πόλης Αγίας Θεοδώρας, ημέρα κατά την οποία γίνεται μεταφορά της εικόνας και των λειψάνων της.
2. Αν βρείτε χρόνο περπατήστε στη συνοικία του Αγίου Νικολάου. Από την πλατεία του Ρολογιού, όπου ήταν το τουρκοπάζαρο, ώς τους Ταμπακιάδες βρίσκονται τα παλιότερα σπίτια της Αρτας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η υποδειγματικά αναστηλωμένη οικία Τρουβά, παλιά μετόχι μοναστηριού, πίσω από την Παρηγορήτισσα.
3. Το Κάστρο είναι ανοιχτό καθημερινά 08.30 -15.00.Η είσοδος για τους επισκέπτες είναι ελεύθερη.
4. Αξιόλογο είναι και το Ιστορικό - Λαογραφικό Μουσείο του Συλλόγου Σκουφά απέναντι από την Παρηγορήτισσα.
5. Αγοράστε οπωσδήποτε ντόπιο ούζο, ακτινίδια και πορτοκάλια.

Κεiμενο: Έλενα Κατερiνη, Φωτογραφiες: Νίκος Εξαρχόπουλος
πηγή:  ekathimerini.gr